جستار

پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌

sdgsdhgfsasdgfsfghjfjhy4 پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌

مهاجرت و آسیب‌ها

در تاریخ ایران، مهاجرت اکثر هنرمندان به شکل ناخواسته و برای فرار از زندان، شلاق یا حداقل یافتن فضایی آزادتر برای خلق هنر بدون سانسور بوده است. این مساله بعد از به قدرت رسیدن «جمهوری اسلامی» در سال 1357 تشدید و به نوعی تبعید خودخواسته‌ و دسته‌جمعی هنرمندان بدل شده است. طبعا وقتی مهاجرت، شکل اجباری به خود می‌گیرد آسیب‌های آن نیز گسترده‌تر خواهد بود. مخصوصا از آن جهت که هنرمند تبعیدی حتی زمان مهاجرت و کشور مقصد را، خود به دلخواه انتخاب نکرده است و هیچ آمادگی قبلی برای اقامت در آنجا ندارد. اضطراب، افسردگی، گوشه‌گیری، ترس و وحشت از دست دادن هویت، همزمان با انطباق فرد با جامعه و محیط جدید، از علائمی هستند که در اکثر مهاجران دیده می‌شود.
هنرمندان، با توجه به حساسیت‌های بالاتری که نسبت به دیگر افراد جامعه دارند، در معرض آسیب‌هایی به مراتب عمیق‌تر و گسترده‌تر هستند. در بررسی‌های بالینی در بین هنرمندان تبعیدی، بیشتر آنها احساس خمودگی، بی‌خوابی یا کم‌خوابی، افسردگی، پرخاشگری، گوشه‌گیری، ترس و بی‌اعتمادی، احساس فقدان، از دست دادن هویت فردی و عزت نفس و احترام، اضطراب و... را تجربه کرده بودند. مخصوصا هنرمندانی که تجربه‌ زندان، شکنجه و... را داشتند، اما در کشور مقصد هیچ حمایت روانی دریافت نکرده بودند.
در بازتاب آنچه بر مهاجران و نسل تبعیدی ما در دهه‌های اخیر گذشته، موسیقی نقش مهمی ایفا می‌کند. ترانه‌سرایان و شاعران با ثبت دغدغه‌ها و آسیب‌های این نسل در آثارشان، نقش به‌سزایی در ثبت این بخش تلخ از هنر ایران بر عهده دارند. آهنگسازان و خوانندگان نیز با انتخاب این ترانه‌ها و اجرا و کمک به شنیده شدن و ماندگاری آنها با تلفیق صدا و موسیقی و ترانه، بخش دیگری از این رسالت را به انجام رسانده‌اند. در این مقاله به بررسی ردپای برخی از این آسیب‌ها و دغدغه‌ها در ترانه‌ چند دهه‌ اخیر ایران خواهیم پرداخت. آسیب‌هایی که در لحظه‌ سرایش، از ضمیر ناخودآگاه ترانه‌سرا به ضمیر خودآگاه و سپس کاغذ انتقال یافته‌ و سپس خواننده و آهنگساز با همذات‌پنداری با آن کلام، آن را به یک موزیک ماندگار تبدیل کرده‌اند.

افسردگی
افسردگی حالتی است كه با كاهش توانایی تفكر و تمركز، بی‌تصمیمی، اندیشیدن تكرارشونده‌ به مرگ، احساس غمگینی، احساس پوچی، احساس لذت نبردن از فعالیت‌های زندگی، احساس گناه، احساس فقدان انرژی و خستگی، بی‌خوابی یا پُرخوابی، گریه‌ی بی وقفه، ناامیدی و... همراه است. به بیان دیگر، فرد مبتلا دچار كاهش عملكرد شده، نوعی ركود و بی‌تحركی دارد. البته برای اثبات اختلال افسردگی لازم است علائم آن حداقل دو هفته پایدار بمانند.
اگرچه شعر و ترانه‌ فارسی همیشه با غم و اندوه آمیخته بوده است، اما وقتی ترانه‌های هنرمندان تبعیدی را بررسی می‌کنیم در مقایسه با ترانه‌سرایان مقیم ایران، نشانه‌های بیشتری از افسردگی در آنها می‌بینیم. نکته‌ جالب و مهم آن است که بسیاری از این نشانه‌ها در ترانه‌هایی به چشم می‌خورد که ما در آنها با کلیدواژه‌هایی نظیر هجرت، تبعید، مرز، غربت و... نیز روبه‌رو هستیم. این نشانه‌ها حتی در اولین ترانه‌ها و آهنگ‌هایی که خوانندگان و ترانه‌سرایان پس از خروج از ایران منتشر کرده‌اند دیده می‌شود:
«لب من می‌خنده افسوس پُر از رنجه دلم/ صدای ناله و گریه شده آهنگ دلم/ دل من از غم گرفته می‌خوام فریاد بزنم/ به‌خدا برای ایرون قشنگ، تنگه دلم/ وای که چه حالی دارم/ هوای دیارو دارم/ توی این دیار غربت/ فقط خدا رو دارم...»
(ترانه‌سرا و خواننده: شهرام شب‌پره، آلبوم دیار 1361)
نکته‌ای که نباید از ذهن دور بماند آن است که گاهی خواننده و آهنگساز بدون آنکه از مشکل اصلی آگاه باشند، نشانه‌های مرگ‌اندیشی و ناامیدی را در آثار خود بروز می‌دهند. در واقع، در حالی که ظاهرا آلبومی عاشقانه یا اجتماعی منتشر شده است، اما اثرات افسردگی ناشی از تبعید در تمامی موزیک‌های آن دیده می‌شود. در اینجا شاعر یا ترانه‌سرا ممکن است در غربت نباشد، اما خواننده پس از همذات‌پنداری با اثر او، آن را اجرا می کند. برای همین هم هست که مثلا آلبوم «بزن باران» (خواننده: حبیب، انتشار در سال 1375) با اشعاری از «عطار»، «مهدی حمیدی شیرازی»، «محمدرضا شفیعی کدکنی» و... شکل می گیرد (که هیچ‌کدام در تبعید نبوده‌اند) اما این سطرها در آنها پررنگ‌تر دیده می‌شود:
«که می‌خواهد این قوی زیبا بمیرد»، «به تاریکی در افتادم، ره روشن نمی‌دانم»، «بزن باران بهاران فصل خون است»، «سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی» و...
البته که نشانه‌هایی دیگر از آسیب‌های تبعید نیز در این ترانه‌ها دیده می‌شود که در بخش‌های بعدی به‌طور جداگانه به آنها خواهیم پرداخت.

بحران هویت
اگرچه ظاهرا از دست دادنِ هویت فردی نمی‌تواند به عنوان یک عارضه‌ روحی مورد مطالعه قرار بگیرد، اما نتیجه‌ آن معمولا «بحران یا اختلال هویت» است که با عوارض روانی و اجتماعی بسیار همراه است. معمولا این عارضه در سنین نوجوانی یا ابتدای جوانی رخ می‌دهد، اما در بین مهاجرین نیز بسیار معمول است. زیرا فرد، جایگاه خویش و توقعات محیط از خود را به طور ناگهانی متفاوت از آنچه قبلا از او انتظار می‌رفته می‌بیند. همچنین علاوه بر هویت فردی و اجتماعی دوگانه‌اش، هویت فرهنگی خود را نیز در معرض خطر می‌بیند. بخشی از جامعه‌ مهاجر تا سال‌ها دچار بحران و چندگانگی خواهد بود. بخشی دچار از خودباختگی هویتی خواهد شد و تنها عده‌ کمی هستند که توان ساختن هویتی تازه و مستقل را در محیط تازه خواهند داشت.
گاهی این بحران هویت به صورت آشکار در ترانه‌ها گفته می‌شود:
«به بچه‌هامون چی بگیم؟!/ بگیم که بی‌هویتیم/ گدای حق خودمون/ پشت درای غربتیم...»
(ترانه‌سرا: اردلان سرفراز، خواننده: داریوش، آلبوم بچه‌های ایران 1374)
اما گاهی به صورت غیرمستقیم و با بیان متعلق بودن هویت و نظام فکری خواننده و ترانه‌سرا به وطن و در کنار آن بیان وضعیت معلق و نابسامان او در تبعید بیان می‌شود. نکته‌ قابل توجه آن است که بسیاری از این ترانه‌ها به خاطر توان همذات‌پنداری بالا به ورد زبان مهاجرین ایرانی بدل شده‌اند:
«خودم اینجا دلم اونجا همه‌ راز و نیازم اونجا/ ای خدا عشق من و یار من و اون گل نازم اونجا/ چه کنم با کی بگم عقده‌ دل رو پیش کی خالی کنم؟/ دردمو با چه زبون به این و اون حالی کنم؟/ آسمون گریه کند بر سر جانانه‌ من/ اشک‌ریزان شده دلدار در آن خانه‌ من/ از غم دوری او همدم پیمانه شدم/ همچو شبگرد غزلخون سوی میخانه شدم/ مست و دیوانه شدم مست و دیوانه شدم/ به خدا این دل من پُر از غمه تموم دنیا برام جهنمه...»
(ترانه سرا: جمشید شیبانی، خواننده: معین، آلبوم پریچه 1370)
با نگاهی به همین چند سطر از ترانه‌ بالا، فقدان عناصر ارتباط زبانی، خانواده (عشق) و... به عنوان بخشی از هویت فردی از دست رفته‌ ترانه‌سرا پدیدار می‌شوند. خلایی که نه با ساخت هویتی بر مبنای ارزش‌های تازه، که با فراموشی و تعلیق (مستی) قرار است پر شود. و این بحران طبیعتا به نارضایتی و مشکل با جهان پیرامون خواهد انجامید.

ترس، اضطراب و بی‌اعتمادی
اضطراب عبارت است از پاسخ عاطفی و فیزیولوژیکی به احساس خطر همه‌جانبه‌ درونی که به سادگی کنار می‌رود. اضطراب یک علامت هشداردهنده است که خبر از خطری قریب‌الوقوع می‌دهد و شخص را برای مقابله آماده می‌سازد. ترس (علامت هشداردهنده‌ مشابه)، از اضطراب با خصوصیات زیر تفکیک می‌شود: ترس، واکنش به تهدیدی معلوم، خارجی و از نظر منشا بدون تعارض است. اضطراب، واکنش در مقابل خطر نامعلوم، درونی، مبهم و از نظر منشا همراه با تعارض است.
«دو تا آینده‌ مبهم یه تابستون بی خورشید/ همون فصلی که رویامون مث ارتش فروپاشید...»
(خواننده: گوگوش و ابی، ترانه‌سرا: رها اعتمادی، تک‌آهنگ 1393)
ترس از آینده برای هنرمندانی که بدون هیچ آمادگی به آن سوی مرزها پرت شده بودند طبیعی بود. اما مشکل در آنجا بود که این اضطراب هرگز از میان نرفت و همراه با یک نسل باقی ماند. اضطرابی که ریشه‌های آن را می توان به فاجعه ای (انقلاب اسلامی 1357) مربوط دانست که ناگهان مانند زلزله‌ای زندگیشان را دچار تغییر کرد. این اضطراب (و در عین حال سرخوردگی) در ترانه‌سرایانی با اندیشه‌های سیاسی-اجتماعی که رویای آزادی کشور را در نابودی نظام سلطنتی جستجو می‌کردند، بیشتر دیده می‌شود. اضطرابی که حتی در کوچک‌ترین کنش‌های فرهنگی، هنری و سیاسی به چشم می‌خورد.
«غربت یه تعبیره، از خواب یک غفلت/ تصویری از یک کوچ، در آخرین قسمت/ وقتی‌ ازم دوری، از سایه می‌‌ترسم/ حتی من اینجا از همسایه می‌‌ترسم/ غربت برای ما، مثل یه تعلیقه/ یه راه طولانی‌، روی لب تیغه/ این حس آزادی، اینجا نمی‌ارزه/ زندون بی‌ دیوار، سلول بی‌ مرزه...»
(خواننده: داریوش اقبالی/ ترانه‌سرا: روزبه بمانی، آلبوم دنیای این روزای من 1389)
و این ترس و اضطراب، منجر به بی‌اعتمادی می‌شود. بی‌اعتمادی به محیط تازه و آدم‌هایش. و شاید سال‌ها زمان لازم باشد تا تجربه‌های مثبت از محیط جدید بتواند حس آرامش و اعتماد را به هنرمند در تبعید بازگرداند.

پرخاشگری
روان‌شناسان پرخاشگری را رفتاری می‌دانند که به دیگران آسیب می‌رساند یا بالقوه می‌تواند آسیب برساند. پرخاشگری ممکن است بدنی باشد (زدن، لگد زدن و...) یا لفظی (فریاد زدن، رنجاندن و...) یا به صورت تجاوز به حقوق دیگران (چیزی را به زور گرفتن).
معمولا نوع بروز پرخاشگری در بین هنرمندان از جنس لفظی است. اما هنرمند، پرخاشگری بدنی را نیز در بین افراد مهاجر می‌بیند و تصویری بیرونی از آن به مخاطب ارائه می دهد:
«می‌خوای منو نگاه کنی/ که راهمو کج می‌کنم/ جلوی ماشین پلیس/ تبعیدمو لج می‌کنم/ به مستای نیمکت‌نشین/ وامیستم و زل می‌زنم/ بطریای خالیشونو/ می‌شوتم و گل می‌زنم/ ته‌مونده‌ سیگارمو/ پک می‌زنم سرفه‌کنون/ به سرعت یه پی دو پی/ شیرجه می‌رم رو به جنون...»
(ترانه‌سرا: ایرج جنتی عطایی، خواننده: مجید کاظمی، آلبوم ایزوله 1396)
البته به جز نمونه‌هایی در تکست‌های موسیقی رپ، کمتر در ترانه‌ فارسی شاهد آن هستیم که فرد ترانه‌سرا به خشونت بدنی و حتی لفظی اقرار کند (هرچند در موسیقی پاپ هم نمونه‌هایی نظیر «قاتل حرفه‌ای» با ترانه‌ای از «حامد هاکان» در این فضا دیده می‌شود.) بیان خشونت معمولا از بیرون صورت گرفته و اکثرا راوی ترانه، قربانی خشونت معشوق، جامعه و... آن هم به شکل خشونت لفظی است. در اکثر ترانه‌هایی از این دست که در باره‌ تبعید (حتی در داخل ایران) سروده شده‌اند، راوی با کلافگی از خشونتی که جامعه‌ را در بر گرفته به دنبال امنیت و آرامش است:
«تنهایی شاید یه راهه/ راهیه تا بی‌نهایت/ قصه‌ همیشه تکرار/ هجرت و هجرت و هجرت/ اما توو این راه که همراه/ جز هجوم خار و خس نیست/ کسی شاید باشه شاید/ کسی که دستاش قفس نیست...»
(ترانه‌سرا: ایرج جنتی عطایی، خواننده: ابی، آلبوم نازی ناز کن 1355)

احساس غم، تنهایی و تمایل به گوشه‌نشینی
احساسات انسانی نظیر غم و تنهایی و... مطمئنا از نشانه‌های اختلالات روحی نیستند، اما وقتی به حالت مزمن و دائمی درآیند و زندگی فرد را تحت تاثیر خود قرار دهند می‌توانند نشانه‌ اختلالات روحی جدی‌ای نظیر افسردگی باشند. مهاجرت با توجه به تبعاتی نظیر از دست دادن خانواده و دوستان، عدم توانایی در برقراری ارتباط زبانی، از دست دادن جایگاه اجتماعی و... می‌تواند منجر به تنهایی و غم شود. مشکل در آنجا بروز پیدا می‌کند که مهاجر به این وضعیت تن داده، حتی خود نیز با کناره گرفتن از جامعه به آن دامن بزند:
«اینجا یکی از حس شب احساس وحشت می‌کنه/ هر روز از فکر سقوط با کوه صحبت می‌کنه/ هر جا چراغی روشنه از ترس تنها بودنه/ ای ترس تنهاییِ من، اینجا چراغی روشنه/ جایی که من تنها شدم شب قبله‌گاه آخره/ اینجا توی این قطب سکوت، کابوس طولانی‌تره...»
(ترانه‌سرا: روزبه بمانی، خواننده: داریوش، آلبوم دنیای این روزای من 1389)
تنهایی در غربت، پس از مدتی از حالت نیاز به هم‌صحبت خارج می‌شود. یعنی فرد اگرچه با گذشت زمان موفق به برقراری ارتباط با آدم‌ها می‌شود، اما کماکان از تنهایی رنج می‌برد. در واقع تنهایی یعنی حس قطع ارتباط و دور افتادن از آدم‌ها (حتی در صورت وجود فیزیکی آنها)، به گونه‌ای که داشتن هر نوع ارتباط انسانی معنادار سخت یا غیرممکن به نظر برسد. در اینجا فرد مهاجر از درون، احساس پوچی و خلاء دارد:
«دل هیشکی مث من غربت اینجا رو نداره/ دیگه حرفای علاقه همه مردن تو دلم/ مث گنجیشکای بی‌لونه و بی‌جای محله/ دیگه هیچ‌جا تو درختا، جای من نیست که برم...»
(ترانه‌سرا و خواننده: سیاوش قمیشی، آلبوم خواب بارون 1359)

بی‌خوابی
ناتوانی در به خواب رفتن یا ناتوانی در خواب ماندن در مدت طولانی یا خواب عمیق را کم‌خوابی می‌گویند. کم‌خوابی درواقع خود بیماری به حساب نمی‌آید، بلکه جزء علایم بیماری‌های دیگر محسوب می‌شود. کم‌خوابی معمولا ناشی از اضطراب و تنش هیجانی است. از دیگر علل کم خوابی، می‌توان به احساس عدم امنیت، ترس از تنهایی، افسردگی و... اشاره کرد. در واقع بی‌خوابی در بین مهاجرین، نتیجه‌ مشکلات روحی دیگری است که از فرایند مهاجرت حاصل شده است و در عین حال، خود، مشدد آن مشکلات روحی نیز هست:
«لرزیدن از کابوسِ فردا تا تبی دیگر/ برخاستن در کشوری دیگر، شبی دیگر.../ رؤیای فرضی ساختن در خانه‌ای فرضی/ بیدار ماندن بی تو روی بالشی قرضی...»
(ترانه‌سرا: سید مهدی موسوی، خواننده: یاسین صفاتیان، تک‌آهنگ 1393)
اگرچه در ادبیات فارسی، بی‌خوابی در هجر معشوق (یا حتی در شب وصال معشوق) از تصاویر آشنای غزل‌های عاشقانه است، اما جالب است که در ترانه‌ این روزگار، بیش از دوری معشوق با غربت و دوری از وطن درآمیخته شده است. حتی در زمانی که ترانه‌سرا روایتگر داستانی عاشقانه است:
«بخواب که امشب پشت این روزن/ شب کمین کرده روبه‌روی من/ تب‌آلوده، تلخ و بی‌کوکب/ شب، شب غربت، شب همین امشب!...»
(ترانه‌سرا: ایرج جنتی عطایی، خواننده: شکیلا، آلبوم آخرین کوکب 1375)

مشکلات و آسیب‌های ناشی از تبعید به همین چند مورد ختم نمی‌شود. یک حس فقدان ساده یا دلتنگی، در صورت عدم وجود سیستم‌های حمایتی ممکن است به بیماری‌های روحی پیچیده بدل شود. از آن طرف هر مشکل ظاهرا کوچک نظیر بی‌خوابی ممکن است نشانه‌ یک بیماری پنهان جسمی یا روحی باشد. مسایلی مثل عدم ارتباط زبانی یا فرهنگی تنها یک وضعیت نیست، بلکه سرآغاز مجموعه‌ای از مشکل‌ها است؛ البته به شرطی که با روش‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مورد حمایت قرار نگیرد.
ترانه‌ معاصر ایران با تمام فراز و فرودهایش نه تنها به عنوان بخشی از هنر، ارتباط ادبیات و موسیقی را برقرار کرده، بلکه به صورت غیرمستقیم بازگو کننده‌ تاریخ معاصر ایران نیز بوده است. رسالتی که شعر، داستان، سینما و... نیز هر کدام به شکلی بر دوش کشیده‌اند. اما با توجه به ممنوع بودن موسیقی برای چندین سال در ایران و تبعید اکثر خوانندگان و ترانه‌سرایان مطرح به خارج از کشور، ترانه‌ معاصر ایران بیشتر به بیان وضعیت نسل مهاجر و تبعیدی می پردازد، حتی در جاهایی که تنها بیانگر یک وضعیت عاشقانه است.
از طرفی دیگر با توجه به آنکه تا اواخر دهه‌ هشتاد شمسی، بازار حضور ایرانیان داخل کشور در کنسرت‌های ترکیه و دبی و گرجستان و... گرم نبود، موزیک‌هایی که در خارج از کشور ساخته می‌شد مهاجران ساکن اروپا و آمریکا را هدف قرار می‌داد. همذات‌پنداری مخاطب با متن ترانه‌ها و گفتن از دردهای مشترک می‌توانست موفقیت موزیک‌ها و کنسرت‌ها را تضمین کند. پس خوانندگان و آهنگسازان نیز به ترانه‌هایی از این دست، توجه ویژه نشان می‌دادند.
شاید با رشد نسل جدید خوانندگان و مخاطبان موسیقی فارسی در خارج از کشور (که با فرهنگ اروپایی و آمریکایی بزرگ شده‌اند) گمان می‌رفت کم‌کم ترانه و موسیقی‌ای که آسیب‌های روحی نسل تبعیدی را روایت می‌کرد به حاشیه برود، اما جمعیت بالای جوانان مهاجر ایرانی و داستان همیشگی تبعید (که بعد از سال 1388 رشد زیادی نیز داشته است) باعث شده هنوز نه تنها نسل قدیم ترانه‌سرایان به بازگویی دردهای تبعید بپردازند که نسل جدید هم در شمایلی تازه‌تر و به‌روزتر، بازگوکننده‌ دردها و آلام روحی نسل امروز تبعیدی‌ها باشند.

logo-moblile-app پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌

اپلی کیشن اپل و اندروید قلمرو

با اپلیکیشن اندروید و اپل قلمرو
همه جا به محتوی این نشریه دسترسی خواهید داشت.

app-store پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌
google-play پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌
قلمرو را از طریق ایمیل دریافت کنید

مسئولیت محتوای همه آثاری که در قلمرو منتشر می‌شوند با پدیدآورندگان آن‌هاست. مجله قلمرو هیچ گونه مسئولیتی درباره درون‌مایه مطالب منتشرشده ندارد.

IdeaCenter_Horizontal_RGB پرسه در خاک غریب: بازنمود آسیب‌های روانیِ تبعید در ترانه‌

© 2017 Ghalamro. All Rights Reserved.