وبلاگ

کودتایی که شکست خورد

A کودتایی که شکست خورد

در ساعت یک بامداد ۲۵ مرداد سال ۱۳۳۲ سرهنگ نعمت الله نصیری، فرمانده گارد شاهنشاهی فرمانی به دستخط محمدرضاشاه به دفتر نخست وزیر، محمد مصدق، آورد. دستخط فرمان عزل مصدق بود. چند ساعت پیش از آن نصیری دستخطی دیگر را از شاه به سرلشکر (بعدها سپهبد) فضل الله زاهدی رسانده بود که به موجب آن زاهدی به مقام نخست وزیری منصوب می شد. زاهدی از ترس نیروهای وفادار به مصدق در مخفیگاهی پنهان شده بود. مصدق شخص نصیری را به حضور نپذیرفت. اما به سرهنگ ممتاز که بخشی از گارد محافظ دفتر نخست وزیری بود دستور داد که حکم شاه را از نصیری تحویل بگیرد و بیاورد. حکم را خواند، چیزی نگفت، آن را در کشوی میز کارش گذاشت، و سپس روی کاغذی نوشت «ساعت یک بعد از نیمه شب ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ دستخط مبارک به اینجانب رسید. دکتر محمد مصدق». کاغذ را به ممتاز داد تا به عنوان رسید به نصیری بدهد. سپس با خونسردی کامل دستور داد همانجا نصیری را که مشغول نوشیدن چای بود بازداشت کنند (۱).

محمدرضاشاه دوراندیشی کرده و فرمان عزل مصدق و انتصاب زاهدی را از ویلای کلاردشت صادر کرده بود که نصیری شخصا تا تهران آورد. حوالی ساعت ۴ بامداد بیسیم گارد شاهنشاهی شکست ماموریتی را که بر عهده سرهنگ نصیری گذاشته شده بود به آگاهی شاه رساند. او بی‌درنگ شهبانو ثریا را از خواب بیدار کرد و به او خبر داد که باید آنجا را ترک کنند. کلاردشت فرودگاهی نداشت. تنها تکه زمینی صاف برای فرود و پرواز هواپیماهای بسیار کوچک موجود بود. شاه و شهبانو به همراه سرگرد خاتم (خلبان سلطنتی و ارتشبد آینده) سوار هواپیمای کوچک شدند و به رامسر رفتند. نزدیک به ساعت شش بامداد با هواپیمای دوموتوره شاه که سوختگیری شده بود به سوی بغداد راه افتادند. در بغداد ملک فیصل با احترام از شاه پذیرایی کرد، اما او تنها یک روز در عراق ماند و پس از زیارت کوتاهی از حرم امام حسین در کربلا با پروازی دیگر به رم رفت (۲).

پیش از بحران نفت

کار یکروزه بدینجا نرسیده بود که شاه ناچار شود شبانه حکم عزل و نصب نخست وزیرانش را صادر کند و در کشور خودش امنیت نداشته باشد. در تاریخ نقطه آغاز هیچ چیز آشکار نیست، چراکه هر آغازی خود پیشینه ای دارد. اما چکیده اش اینکه شاه جوان که دانش آموخته اروپا بود و با تربیت ویژه سوییسی بزرگ شده بود، در ۱۲ سال نخستین پادشاهی خود می کوشید تا آنجا که می شد در کار دولتها دخالت نکند و به مانند پادشاهان اروپایی تنها نماد وحدت ملی و نگهبان و ضامن اجرای قانون اساسی مشروطه باشد. اما کار به این آسانیها نبود، ایران هم اروپا نبود.

پادشاهی او با اشغال ایران به دست متفقین در اوج جنگ جهانی دوم آغاز شد. با کمک دولتمردانی زبردست همچون فروغی توانست از متفقین اشغالگر تعهد رسمی بین المللی بگیرد که تا ۶ ماه پس از پایان جنگ ایران را ترک کنند. بریتانیا و آمریکا چنین کردند، اما شوروی نیامده بود که برود. در تهران و سراسر ایران، کمونیستهای ایرانی حزب توده را تشکیل دادند که هواداری خود را از «پیشوای کبیر رفیق استالین» پنهان نمی کرد. شاخه های حزب توده بویژه در کردستان و آذربایجان که مستقیما در اشغال ارتش سرخ بودند از همه فعالتر بودند و رسما زیر عکس لنین و استالین جلسه تشکیل می دادند. ایران را کشوری «چندملیتی» اعلام کردند و تحریکاتی راه انداختند تا «ملت‌های ایران» را از دست «استبداد ارتجاعی تهران» برهانند. در آذربایجان «فرقه دموکرات» به رهبری پیشه وری با درخواست خودمختاری آغازید، اما عملا پادگانهای ارتش را خلع سلاح و اشغال کرد. در بخش بسیار کوچکی از کردستان قاضی محمد «جمهوری مهاباد» اعلام نمود. سرانجام با زیرکی نخست وزیری همچون قوام السلطنه که میان شوروی و آمریکا به‌خوبی بازی کرد و استالین را آچمز گذاشت، ارتش سرخ در سال ۱۳۲۵ از ایران خارج شد و آن غائله ها در چند هفته فروخوابیدند (۳). در سال ۱۳۲۷ یکی از وابستگان حزب توده اقدام به ترور شاه کرد. او پنج گلوله به شاه شلیک کرد که دو تای آنها به او خورد: یکی به صورتش، و دومی به پشتش (۴).

ترور رزم آرا

اما بحران دیگر بر سر نفت پیش آمد. در سال ۱۳۲۸ وزیر دارایی وقت ایران عباسقلی گلشائیان پیش-نویس قراردادی الحاقی را با شرکت نفت ایران و انگلیس امضا کرد که امتیازهایی به ایران می داد و سهم ایران از نفت را بالاتر می برد، اما برخی از نمایندگان آن را کافی نمی دانستند و البته تا مجلس قرارداد را تصویب نمی کرد رسمیت نداشت. در سال ۱۳۲۹ سپهبد حاجعلی رزم آرا به نخست وزیری برگزیده شد تا کار نفت و قرارداد معوقه را به سامان برساند. رزم آرا نظامی کارکشته، دانش آموخته فرانسه، و همچنین یک سیاستمدار بود. سالها پیش و قبل از پادشاهی رضاشاه در سرکوب شورش جنگل (جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران به رهبری میرزا کوچک خان جنگلی) و همچنین ناامنی اسماعیل آقا سیمیتقو در آذربایجان غربی مشارکت کرد. در زمان رضاشاه امنیت را در لرستان برقرار کرد. و در سالهای ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۵ در پاکسازی آذربایجان و کردستان از فرقه پیشه وری و جمهوری مهاباد نقش کلیدی داشت، بویژه یک بار رزم‌آرا و شاه برای تجسس هوایی روی منطقه آذربایجان پرواز کردند که خلبانی آن پرواز سرنوشت ساز را شخص شاه در دست داشت (رزم آرا استاد نیروی زمینی بود و خلبانی نمی دانست). او همچنین در دوره ای از مشاوران قوام السلطنه به شمار می آمد و به واسطه آنکه شوهر خواهر صادق هدایت بود، با گروهی از روشنفکران ارتباط خوبی داشت.

باور رزم آرا چنین بود که وقتی ایران از کمترین دانش فنی و مدیریتی برای کشف، بهره برداری، پالایش، و صادرات نفت بی بهره است، «ملی کردن نفت» شعاری بیش نیست. مثل معروفی به او نسبت داده بودند که صنعت ایران توانایی ساخت لولهنگ (آفتابه) را هم ندارد، چگونه می خواهیم نفت را اداره کنیم که به ذخایر نفتیمان آسیب نرسد؟ مصدق با شدت به رزم آرا پاسخ داد و در مجلس او را تهدید به قتل کرد: «خدا شاهد است اگر ما را بکشند. پارچه پارچه بکنند، زیر بار حکومت این جور اشخاص نمی‌رویم. به وحدانیت حق خون می‌کنیم، خون می‌کنیم، می‌ریزیم، و کشته می‌شویم (با عصبانیت) اگر شما نظامی هستید من از شما نظامی‌ترم می‌کشم همین‌جا شما را می‌کشم». رزم آرا در برابر رفتار عصبی مصدق که از او بزرگتر و یک شاهزاده بود جا خورد. همچنین رزم آرا در پاسخ مصدق که او را مزدور اجنبی خوانده بود گفت: «اولا ایشان اینطور فرمودند که بنده نمایندگی از خارجی‌ها دارم که برای مملکت کار کنم. بنده خودم وطن پرستی خودم را نشان داده‌ام. جناب آقای . شما که ملیونر هستید، دهات بسیار دارید، قراء و قصبات فراوان دارید، چکار کردید؟ شما وطن پرست هستید یا من؟ من آدمی هستم که ۳۰ سال در این مملکت سابقه خدمت دارم ... اما اینکه [مصدق] فرمودند اگر وزرایتان را بیاورید من اینجا سرشان را میبرم، بنده سوال میکنم: مگر مجلس شورای ملی قصابخانه است؟ اینجا مگر چاقوکش هست؟ بنده فردا وزرایم را می آورم به مجلس، شما هر کاری که می توانید بکنید» (۵). مصدق یکی از زمینداران ثروتمند و خیر ایران بود.

تنها چند ماه پس از آن مشاجره، در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹، یکی از فداییان اسلام به نام خلیل طهماسبی در مسجد شاه تهران نخست وزیر رزم آرا را با سه گلوله کشت. در این دوره روابط جبهه ملی با فداییان اسلام گرم شده بود و در جلسه خصوصی که مدتی پیش از ترور رزم آرا برگزار شد، بیشتر نمایندگان جبهه ملی با نواب صفوی دیدار کردند. در آغاز جلسه سيدحسين فاطمى اظهار كرد كه به علت كسالت مصدق، اصالتا از طرف خود و وكالتا از طرف ايشان به جلسه آمده و مصدق گفته است كه هر تصميمى كه در اين مجلس گرفته شود، براى او هم لازم الاجراست (۶).

پس از ترور رزم آرا سید حسین فاطمی در سرمقاله‌ روزنامه‌ باختر امروز در ستایش این ترور نوشت: «دست توانای يك مرد مجاهد و فداكار [خليل طهماسبي] طومار خيانت یک فرزند ناخلف وطن [رزم‌آرا] را درهم پيچيد؛ و نقشه‌های مضر و خطرناک او را در دل خاک مدفون ساخت. گلوله‌ي خليل طهماسبي كه دنباله‌ تير سيدحسين امامي شهيد [قاتل احمد كسروي و هژير] بود، اين اثر را در ايران و در دنيا باقی ‌گذاشت، كه اگر اجنبی غارتگر بخواهد از راه ديكتاتورتراشي، نفوذ ننگين و شرم‌آور خويش را به‌ملت ما تحميل كند، جوانان فداكار و مبارز به ‌قيمت خون خود حاضر به‌شستن لكه‌هاي بدنامي وطن خواهند بود" (۷).

نخست‌وزیری مصدق

مدت کوتاهی پس از آنکه رزم آرا از میان برداشته شد، مصدق به نخست وزیری رسید و اوایل صدارتش اکثریت مجلس را در دست داشت. در این دوره نمایندگان جبهه ملی ماده واحده ای با قید سه فوریت به مجلس بردند که چنین تصویب شد:

ماده واحده - چون خیانت حاج علی رزم آرا برملت ایران ثابت گردیده هرگاه قاتل او استاد خلیل طهماسبی باشد به موجب این قانون مورد عفو قرارمی‌گیرد و آزاد می‌شود.
تبصره - دولت موظف است زندگی و اعاشه آقای خلیل طهماسبی را از هر حیث تامین و رفاه و آسایش او را مادام العمر فراهم سازد (۸).
پس از آن خلیل طهماسبی به عنوان قهرمان ملی از زندان آزاد شد و از دولت مصدق کمک هزینه می گرفت. به گزارش روزنامه اطلاعات، در تاریخ يکشنبه بيست و پنجم آبان‌ماه ۱۳۳۱ استاد خلیل طهماسبی با نخست وزیر، مصدق، دیدار کرد.

اما مساله به ترورهای سیاسی محدود نماند. مصدق تنها به ملی کردن نفت (که مورد تایید شاه هم بود) راضی نبود. او با تصویب قانون «خلع ید» عملا همه مهندسان و مدیران و تکنسینهای بریتانیایی شرکت نفت را از ایران بیرون کرد. این موجب شد که از یک سو صنعت نفت ایران عملا تعطیل شود، و از سوی دیگر ایران (عمدتا به تحریک بریتانیا) در تحریم بین المللی قرار گیرد. همچنین تمامی سهم ایران از «شرکت نفت ایران و انگلیس» در خارج از ایران از دست رفت. این شرکت در واقع نیای شرکت «بریتیش پترولیوم» امروزی (یکی از بزرگترین شرکتهای نفتی جهان امروز) بود و عمدتا با سودی که از نفت خوزستان ایران (مسجد سلیمان و آبادان) به دست آمده بود در کویت، عراق، دریای شمال، و جاهای دیگر جهان گسترش یافته بود. همچنین این شرکت سرمایه گذاری کلانی روی شبکه توزیع نفت و بنزین و ساخت پمپ بنزینها کرده بود (۹).

مصدق به هیچگونه توافقی با بریتانیا یا حتی آمریکا که برای پادرمیانی به عنوان حکم به میان اختلاف بین ایران و بریتانیا آمده بود رضا نمی داد. حتی قرارداد تقسیم ۵۰-۵۰ سود نفت میان دولت ایران و شرکت نفت ایران و انگلیس را هم که پیشنهاد آمریکا بود رد کرد. برخی مورخان بر این باورند که مصدق می ترسید پذیرش هر توافقی او را «سازشکار در برابر استعمار غرب نشان دهد». طرفه آنکه دولت ملی مصدق از سر نداری حاضر شد که نفت به نصف قیمت به دولت کمونیستی چین بفروشد، اما مشکل انتقال نفت بود. دولت چین نفتکشی نداشت و بیشتر نفتکشهای جهان هم از آن بریتانیا بودند یا از ترس «تحریمهای ثانویه» و شراکتی که با بریتانیا داشتند حاضر به جابجایی نفت ایران نبودند (۱۰).

به خاطر همین تحریمها و تعطیلی صنعت نفت، اقتصاد ایران دچار رکود عمیق شد و ارزش پول ملی ایران تا یک سوم سقوط کرد. دولت مصدق برای حل بحران اقدام به چاپ اوراق قرضه ملی کرد (که در آن زمان ناچاری سیاست اقتصادی درستی بود). اما هنگامی که فروش اوراق قرضه کفاف نداد، بی اجازه از مجلس و بدون هماهنگی با اقتصاددانان بانک ملی (که آن زمان و پیش از بنیاد نهادن بانک مرکزی نقش بانک مرکزی ایران را هم بازی می کرد) پول بی پشتوانه چاپ کرد (۱۱). با این کار اقتصاد از رکود تنها به رکود تورمی افتاد (۱۲).
کار چنان بالا گرفت که مصدق با همه ارکان نظام مشروطه درافتاد. همزمان با مقام نخست وزیری، مقام وزارت جنگ را هم در دست گرفت تا نفوذ خود را بر ارتش نیز گسترش دهد. بالاترین مرجع و نهاد قضایی یعنی دیوان عالی کشور را معلق و برخی قضات را خانه نشین کرد. آنقدر به شاه فشار آورد تا حکم انحلال مجلس سنا را نیز از او گرفت. با آنکه در آغاز نخست وزیری پایبندی مطلق خود را به آزادی مطبوعات نشان داده و دستور داده بود هیچ روزنامه ای را بابت انتقاد یا حتی توهین به خودش نبندند، اندک اندک رفتارش دگرگون شد و با گرفتن اختیارات ویژه از مجلس اختیار توقیف روزنامه ها را در دست گرفت. از آن بدتر، لشگری از چماقداران و نوچه هایشان در دست داشت که گهگاه آنان را برای ارعاب روزنامه ها و شکستن شیشه ها و آزار کارکنانشان به دفتر مطبوعات می فرستاد (۱۳). شعبان جعفری (مشهور به بی‌مخ) از مریدان آیت الله کاشانی بود و تا زمانی که مصدق و کاشانی متحد یکدیگر به شمار می آمدند، در حمله به توده ایها یا دیگر دشمنان مصدق میدانداری می کرد (۱۴).

انحلال مجلس

سرانجام مشکلات داخلی و خارجی روی هم انباشته شد و همان مجلسی که او را به نخست وزیری برگزیده بود با او مخالفت کرد. متحد دیرینش آیت الله کاشانی را نیز از دست داد. رابطه اش با نمایندگان مجلس چنان تیره شد که در چند مورد از حضور در مجلس شورای ملی و پاسخ به نمایندگان طفره رفت. یک بار به جای حضور در مجلس، بیرون مجلس و در نزدیکی میدان بهارستان روی چهارپایه ای رفت و به شیوه دموکراسی خلقی برای رهگذران سخنرانی کرد و فریاد زد که هرجا مردم هستند مجلس همانجاست (نقل به مضمون) (۱۵).

اما با همه این ترفندها مصدق پیش بینی می کرد که مجلس شورای ملی به زودی او را عزل کند و در صدد برآمد تا پیشدستی کرده و مجلس را منحل کند. در تاریخ مشروطه ایران سابقه نداشت که نخست وزیر که خودش اعتبارش را از مجلس می گرفت آن را منحل کند. بسیاری از یاران وفادارش در این باره به او هشدار دادند. معظمی رییس مجلس نیز که از نزدیکان مصدق بود و با فشارهای مصدق جای کاشانی را گرفته و رییس مجلس شده بود با رفراندوم انحلال مجلس مخالف بود و به مصدق گفت: «در قوانین، رفراندوم سابقه ندارد و اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان با آن مخالف هستند و بهتر است که این مطلب با میانجیگری حل شود و این کدورت برطرف گردد» (۱۶). یکی دیگر از یاران نزدیکش سنجابی روایت می کند: «... روز پنجشنبه‌ای بود. بنده نیم‌بعدازظهر که از مجلس بیرون آمدم مستقیماً رفتم به دیدن مصدق. او را در حالت عصبانیت و آشفتگی مطلق دیدم. به من گفت آقا ما باید این مجلس را ببندیم. گفتم چطور ببندیم؟ گفت این مجلس مخالف ما است و نمی‌گذارد که ما کار بکنیم. ما بایستی آن را با رأی عامه ببندیم. بنده گفتم جناب من با این نظر مخالف هستم».

وانگهی گیرم هم مصدق می توانست به صورت قانونی مجلس را منحل کند، چنین کاری معادل نشستن بر سر شاخ و بن بریدن بود، چرا که مطابق سنت مشروطه در نبود مجلس یا همان «دوره فترت»، شاه اختیار داشت که نخست وزیر را عزل و نخست وزیر تازه ای منصوب کند. پیش از آن در دوره هایی طولانی که به خاطر جنگ یا شرایط بحرانی مجلس وجود نداشت، احمد شاه قاجار چنین کاری کرده بود. معروفترینش هنگام جنگ جهانی اول بود که در شش سال فترت مجلس (۱۲۹۴ تا ۱۳۰۰) احمدشاه یک دوجین نخست وزیر را عزل و نصب کرد. سنجابی مکالمه اش را با مصدق در فردای روزی که از قصد مصدق با خبر شد چنین شرح می دهد: «بنده صبح اول وقت منزل مصدق رفتم... و گفتم جناب من فکرهایم را کردم و در این موضوع با دلیل می‌خواهم خدمتتان صحبت کنم. من با بستن مجلس مخالفم و دلایلم را هم مفصلاً خدمتتان عرض می‌کنم». سنجابی سپس به دنبال ارائه‌ چندین دلیل ادامه می‌دهد: «بعد گفتم آقا من یک عرض اضافی دارم. اگر شما مجلس را ببندید در غیاب آن ممکن است با دو وضع مواجه بشوید. یکی این‌که فرمان عزل شما از طرف شاه صادر بشود. دیگر آن‌که با یک کودتا مواجه بشوید. آن وقت چه می‌کنید؟ گفت شاه فرمان عزل را نمی‌تواند بدهد و بر فرض هم بدهد ما به او گوش نمی‌دهیم. اما امکان کودتا؛ قدرت حکومت در دست ما است و خودمان از آن جلوگیری می‌کنیم... مصدق می‌گفت چون مجلس به من رأی داده و چون ملت پشتیبان من است و در سی تیرِ سال پیش با قیام مردم بر سر کار آمده‌ام شاه نمی‌تواند فرمان عزل بدهد». سنجابی در ادامه می‌گوید: «خلاصه ایشان از بحث طولانی من ناراحت شد و یک کلامی به من گفت که تاریخی است و چون زشت است در بیان آن تردید دارم... گفت آقا جناب‌عالی که امروز صبح اینجا آمده‌اید چرس کشیده‌اید؟ من از این حرف او بسیار ناراحت شدم. گفتم آقای مصدق من چرس نکشیده‌ام. شما هر کاری بکنید ما از پشتیبانی شما دست نمی‌کشیم، ولی در مقابل وجدانم خود را مسئول دیدم آن‌چه را مفید به حال مملکت و شما می‌دانم خدمتتان عرض کنم و دیگر عرضی ندارم. مرحمت زیاد». همچنین وزیر کشور و معاون نخست وزیر، صدیقی، نیز به مصدق گفته بود که اگر مجلس تعطیل شود، شاه شما را با یک فرمان عزل خواهد کرد و مصدق پاسخ داده بود که «جرأت نمی‌کند» (۱۷). یعنی مصدق به حق قانونی شاه برای عزلش در نبود مجلس واقف بود، اما روی این حساب کرده بود که شاه جرات ندارد او را که خود را یک قهرمان ملی می دانست عزل کند.

به هر روی مصدق تصمیم خودش را گرفته بود و در اوایل مرداد ۱۳۳۲ مجلس همه پرسی انحلال مجلس را برگزار کرد. مجوز برگزاری این رفراندوم را نه خود مجلس تصویب کرده بود، نه شاه. وانگهی، از قانونی بودن یا نبودن همه پرسی که بگذاریم، شیوه برگزاری آن تماشایی و در جهان بی نظیر بود. نه تنها صندوقهای رای آری و نه از هم جدا بودند، که حتی حوزه های اخذ رای نه و آری هم از یکدیگر متفاوت بودند. یعنی اگر کسی می خواست رای آری بدهد باید می رفت یک گوشه محله یا شهر، و اگر می خواست رای نه بدهد به گوشه دیگر (۱۸). بدین صورت تقریبا همه از رای هم خبردار می شدند و رای مخفی که پایه دموکراسی است، کاملا نقض شده بود.

نخست‌وزیر معزول مصدر کار

برگردیم به آغاز نوشتار: مصدق پس از آنکه در ساعات نخستین بامداد ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ پیام آور فرمان عزل خود را بازداشت کرد، به رییس ستاد ارتش (سرتیپ ریاحی) که منصوب و وفادار به خودش بود دستورها و هشدارهای لازم را داد و به رختخواب رفت. او همواره مردی سحرخیز بود و حوالی ساعت ۶ بامداد از خواب برخاست و مدیر رادیو را احضار کرد، به او گفت که از مقام نخست وزیری عزل شده و می خواهد آخرین پیامش را پیش از کناره گیری به مردم ابلاغ کند. پیامی کوتاه ضبط شد که در آن مصدق به مردم ایران خبر می داد به حکم شاه عزل شده و از آنها می خوست سرنوشت خود را در دست بگیرند. اما این پیام هیچگاه پخش نشد. در این گیرودار سیدحسین فاطمی و چند تن دیگر از یاران وفادار «پیشوا» در جبهه ملی سراسیمه سررسیدند و جویای ماجرا شدند. فاطمی از همه تند و تیزتر بود و حتی به خود مصدق که قصد کناره گیری داشت سخت اعتراض کرد و گفت: «شما نخست وزیر قانونی هستید و هیچ مقامی نمی تواند شما را عزل کند». بدین سان از صبح روز ۲۵ مرداد ۱۳۳۲، رای مصدق برگشت و نخست وزیری بر کشور حاکم شد که نه از مجلس مشروعیت داشت و نه از شاه. همانجا تصمیم گرفته شد که فرمان شاه مبنی بر عزل مصدق را از مردم و حتی بیشتر وزیران پنهان کنند. به جای آن نعل وارونه زدند و حوالی ساعت ۷ صبح اعلامیه ای از سوی دولت در رادیو پخش شد که خبر می داد شب گذشته برخی افراد گارد شاهنشاهی در غیاب شاه قصد کودتا داشته اند که کودتا خنثی شده (احتمالا منظور نصیری و چند سرباز همراهش بود که برای ابلاغ فرمان شاه آمده بودند).

از آن روز یاران مصدق بر دو دسته شدند: دسته تندروتر به رهبری سیدحسین فاطمی رسما شاه را خائن اعلام کرده و خواهان برکناری رسمی او، پایان مشروطه، و برقراری جمهوری بودند. فاطمی در فاصله ۲۵ تا ۲۸ مرداد در چند تظاهرات بزرگ به همراه حزب توده شرکت کرد و بر این باور بود که جبهه ملی و مصدق برای برقراری جمهوری باید با حزب توده متحد شوند. در این تظاهرات تندیسهای بزرگ رضاشاه و شاه را که در میدانهای تهران بود پایین کشیدند. فاطمی حتی به مصدق پیشنهاد کرد که اعضای حزب توده را مسلح کنند تا از نیرویشان استفاده شود. او که وزیر خارجه بود به سفارت ایران در عراق و ایتالیا دستور داد تا هیچیک از مقامات به پیشواز شاه نروند و به دو کشور میزبان هم ابلاغ کنند که با او همچون یک شاه مخلوع رفتار شود. به دستور فاطمی در سراسر ایران عکس شاه از ادارات دولتی و وزارتخانه ها برداشته شد.

دسته معتدل‌تر در میان یاران مصدق با جمهوری مخالف و در پی تشکیل شورای سلطنتی بودند که جای شاه را بگیرد. آنها سخت از اینکه شوروی با کمک حزب توده ایران را ببلعد می ترسیدند (۱۹) و بر این باور بودند که اعلام جمهوری همان و افتادن قدرت به دست حزب توده همان. خود شخص مصدق نیز در این دسته بود. اما در عمل گروه تندروتر به رهبری فاطمی زمام کار را در دست داشتند و مصدق در آن سه روز زمینگیر و خانه نشین شده بود.

پایان کار

در آن سه روز کذایی که خبر خروج ناگهانی شاه از ایران پیچیده بود، همه جا جو بی-اطمینانی حاکم بود و کسی تکلیف خود را نمی دانست. بویژه در بعدازظهر ۲۷ مرداد جو التهاب به اوج رسید. در این میان دو عامل از صبح ۲۸ مرداد ورق را برگرداند: یکی اینکه سرلشگر زاهدی با کمک پسرش اردشیر موفق شد کپی هایی از دستخط شاه مبنی بر انتصابش به مقام نخست وزیری تهیه و میان مردم پخش کند. آن زمان دستگاه کپی امروزی نبود و این کار را در عکاسخانه ای انجام دادند. عامل دوم آن بود که گروهی از بزرگان بازار با آیت الله العظمی بروجردی، بزرگترین مرجع شیعیان که معمولا در سیاست دخالت نمی کرد و خارج از تهران بود، تلفنی تماس گرفتند. او تشخیص داد که با این روند افتادن مملکت به دست توده ایها حتمی است. پس از پادشاهی مشروطه حمایت کرد و زاهدی را نخست وزیر قانونی خواند و به بازاریان اجازه داد که دکانهای خود را تعطیل کنند و به تظاهرات علیه مصدق بپیوندند. همچنین گروهی از مردم اطراف خانه دو آیت الله پرنفوذ تهران (کاشانی و بهبهانی) جمع شده و از آنجا دسته دسته به راه افتادند تا ادارات دولتی را که دست دولت مصدق بود تسخیر کنند. جالب این بود که آیت الله بهبهانی و کاشانی معمولا رابطه خوبی با یکدیگر نداشتند. اما در این مورد چون خطر حزب توده را حس کرده بودند، رقابتها را کنار گذاشته و با یکدیگر متحد شده بودند.

از آن سو رسته های مختلف ارتش که در تهران یا اطراف تهران اردو زده بودند، از حمایت مصدق سر باز زدند. در زمانی که مجلس منحل شده و شاه هم غایب بود، آنها دلیلی نمی دیدند که از فرمان یک نخست وزیر مخلوع پیروی کنند، بویژه که اگر می خواستند از مصدق حمایت کنند باید رودروی همکاران خود یعنی بخشی دیگر از ارتش که حامی زاهدی و شاه بودند قرار می گرفتند. چنین کاری به یقین موجب جنگ داخلی و خونریزی گسترده در شهر تهران می شد.

تنها بخشی از ارتش که در حمایت مصدق گام عملی برداشت گارد محافظ منزل نخست وزیر بود. جمعیتی انبوه از مردم تهران دور خانه مصدق جمع شده بودند و به آنجا سنگ پرتاب می کردند تا پایگاه اصلی دولت را تسخیر کنند. گارد محافظ به روی مردم آتش گشود و تا چند ساعت مقاومت کرد. نزدیک به چهل تن آنجا کشته شدند که بیشترشان از جمله غیرنظامیان مهاجم به خانه نخست وزیر بودند و بعدها از سوی شاه شهدای ۲۸ مرداد خوانده شدند (۲۰). سرانجام نزدیک به ساعت چهار و نیم بعدازظهر ۲۸ مرداد، سرلشگر فولادوند به خدمت مصدق رسید تا اعلام کند که مقاومت بیفایده است و تنها موجب «اتلاف نفوس» (یعنی خونریزی بیشتر) می شود و بیم آن هست که سرانجام تظاهرات کنندگان مصدق را بکشند. فولادوند از نخست وزیر خواست که «اعلامیه صادر بفرمایید که مقاومت ترک شود». مصدق که در رختخواب خوابیده و بیمار بود (یا بنا به عادت روزافزونش خود را به بیماری زده بود) پذیرفت. به نشانه تسلیم، تکه ای از شمد سفید مصدق را بر در خانه اش زدند و نردبانی یافته بر دیوار بام همسایه گذاشتند و مصدق را از حیاط پشتی خانه فراری دادند. همه چیز تمام شد و کودتایی که از ۲۵ مرداد آغاز شده بود در ۲۸ مرداد شکست خورد. بعدها هواداران مصدق شکست کودتا را «کودتای آمریکایی ۲۸ مرداد» نامیدند.
یکی از کارهای زشتی که در آن شلوغی انجام شد آن بود که انبوه مهاجمان به خانه مصدق از سر خشم یا طمع بخشی از اموال خانه را غارت کرده و قسمتی از ساختمان را آتش زدند. هنگامی که این خبر که به مصدق که در منزل یکی از دوستانش پنهان شده بود رسید، پیرمرد که تا آن زمان وقار خود را حفظ کرده بود، به گریه افتاد و گفت: «من از روی آن زن که امشب سجاده ندارد روی آن نماز بخواند شرمنده هستم» (۲۱). همسر دکتر مصدق خانم شاهزاده ضیاالسلطنه دختر امام جمعه سابق تهران و زنی بسیار متدین و نیکوکار بود. مدتی بعد منزل دکتر مصدق را بازسازی کردند.

پس از چند روز که دکتر مصدق پنهان بود، به دستور فرماندار نظامی تهران که منصوب زاهدی بود، رادیو تهران بیانیه زننده ای صادر کرد که به «غیرنظامی محمد مصدق» اخطار می کرد خود را به مقامات صالحه تسلیم کند. با شنیدن این بیانیه سرلشگر زاهدی برافروخته شد. باور نمی کرد کسی با این لحن به یک نخست وزیر سابق و رییس سابقش توهین کند (زاهدی مدتی وزیر مصدق بود). پس دستور داد رادیوی دولتی بیانیه محترمانه ای بیرون دهد که: «از جناب آقای دکتر مصدق دعوت می شود که خود را به مقامات صالحه معرفی کنند و اطمینان داشته باشند که امنیت ایشان تضمین است و با احتراماتی درخور یک نخست وزیر سابق با ایشان رفتار خواهد شد». سرانجام مصدق به زاهدی خبر داد که آمده است خود را تسلیم کند. زاهدی به افسران و درجه داران ارتش دستور داد که اگر کسی کوچکترین بی احترامی به مصدق بکند، همانجا محاکمه نظامی و تیرباران خواهد شد. زاهدی چنان ابهتی میان نظامیان داشت که همین تهدید کافی بود تا همه جا بزنند. مصدق که خود را تسلیم کرد، ارتشیان به او سلام نظامی دادند و او دستشان را فشرد. به زاهدی که رسید، پیرمرد گفت: «شما امیرید و من اسیر». زاهدی پاسخ داد: «شما اینجا میهمان من هستید» (۲۲).

مدتی بعد که مصدق را محاکمه کردند، کل پرونده به سرپیچی او از حکم عزل شاه از تاریخ ۲۵ یا ۲۸ مرداد محدود می شد. دلیلش هم این بود که طبق قانون، تنها دیوان عالی کشور می توانست نخست وزیر و وزیران را بابت کارهایشان در مقام دولتی محاکمه کند و دادگاه نظامی چنین صلاحیتی نداشت. در نهایت با تخفیفی قابل ملاحظه، مصدق محکوم شد به سه سال زندان اختصاصی در یکی از پادگانهای ارتش و پس از آن را تا پایان عمر به تبعید در روستای شخصی خودش در احمدآباد استان البرز گذارند.

پانوشت‌ها:

۱. محمدرضا پهلوی: آخرین شاهنشاه، هوشنگ نهاوندی و ایوبوماتی، شرکت کتاب، ۲۰۱۳، بخش دوم، فصل پنجم
۲. خاطرات ملکه ثریا اسفندیاری، نقل شده در منبع پیشین.
۳. ما و بیگانگان، نصرت‌الله جهان‌شاه‌لو، خاطرات سیاسی نصرت‌الله جهان شاهلو. به کوشش نادر پیمایی. سمرقند، ۱۳۸۵
۴. ماموریت برای وطنم، محمدرضا پهلوی، ۱۹۶۰/۱۳۳۹.
۵. مذاکرات مجلس شورای ملی ۸ تیر و ۱۶ شهریور ۱۳۲۹.
۶. نيم قرن خاطره و تجربه، مصاحبه عزت الله سحابى ، ۱۳۷۶.
۷. ملی‌گرایان و افسانه دموکراسی، بهزاد کاظمی، ص ۲۸۷.
۸. مذاکرات مجلس شورای ملی ۱۶ مرداد ۱۳۳۱، نشست ۲۴، موجود در تارنمای زیر:

https://fa.wikisource.org/wiki/مذاکرات_مجلس_شورای_ملی_۱۶_مرداد_۱۳۳۱_نشست_۲۴

۹. اشتباه بزرگ ملی شدن نفت، ابراهیم صفائی، ک‍ت‍اب‌س‍را‏‫، ۱۳۷۱‬.
۱۰. نگاهی به شاه، عباس میلانی، نشر پرشین سیرکل، تورونتو، ۲۰۱۳، فصل دهم.
۱۱. «انحلال مجلس در سال ۱۳۳۲، قانونی یا غیر قانونی؟»، دویچه وله، موجود در تارنمای زیر:

https://www.dw.com/fa-ir/انحلال-مجلس-در-سال-۱۳۳۲-قانونی-یا-غیر-قانونی/a-17024414

۱۲. «کارنامه مصدق در اقتصاد؛ بحران و چاپ پول»، تاریخ ایران- روایت مصطفی فاتح از۵۰ سال نفت ایران، دنیای اقتصاد، ۱۳۹۰/۰۷/۳۰.
۱۳. دکتر محمد مصدق: آسیب‌شناسی یک شکست، علی میرفطروس، ۲۰۰۸.
۱۴. خاطرات شعبان جعفری، مصاحبه با هما سرشار، ۱۳۸۱.
۱۵. آسیب‌شناسی یک شکست، علی میرفطروس.
۱۶. مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از ۱۵۰۰ میلادی تا انقلاب، جان فوران، ترجمه احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۸۶.
۱۷. «روایت سنجابی، ملکی و صدیقی از مخالفت با رفراندوم دکتر مصدق»، محمدعلی همایون کاتوزیان، بی بی سی فارسی، ۲۰۱۴، موجود در تارنمای زیر:

http://www.bbc.com/persian/blogs/2014/01/140108_l44_nazeran_mosadeq_referendum.shtml

۱۸. آسیب‌شناسی یک شکست، علی میرفطروس.
۱۹. محمدرضاپهلوی: آخرین شاهنشاه، هوشنگ نهاوندی و ایو بوماتی، بخش دوم، فصل ششم.
۲۰. همان.
۲۱. همان
۲۲. همان

logo-moblile-app کودتایی که شکست خورد

اپلی کیشن اپل و اندروید قلمرو

با اپلیکیشن اندروید و اپل قلمرو
همه جا به محتوی این نشریه دسترسی خواهید داشت.

app-store کودتایی که شکست خورد
google-play کودتایی که شکست خورد
قلمرو را از طریق ایمیل دریافت کنید

مسئولیت محتوای همه آثاری که در قلمرو منتشر می‌شوند با پدیدآورندگان آن‌هاست. مجله قلمرو هیچ گونه مسئولیتی درباره درون‌مایه مطالب منتشرشده ندارد.

IdeaCenter_Horizontal_RGB کودتایی که شکست خورد

© 2017 Ghalamro. All Rights Reserved.