جنگ‌های تازه‌نفس، جنگ‌های نفس‌گیر

جنگ جهانی دوم و جنگ سرد در سده‌ بیستم پایان یافت، اما جنگ‌های دیگری در گوشه‌ و کنار جهان آغاز شدند. اوکراین، سوریه، لیبی، نیجریه، کنگو، مالی، سومالی، فلسطین و بسیاری جاهای دیگر، از صحنه‌ جنگ و کشتار در قرن بیست و یکم بودند. این جنگ‌ها که بیشتر در کشورهای «جنوب» و غیرتوسعه‌یافته رخ می‌دهند، ماهیتی متفاوت با نبردهای گذشته دارند. تعدادی کمی از جنگ‌های هزاره‌ سوم مانند نبردهای کلاسیک میان دولت‌ها بود. برخی از آنها برای گرفتن دولت، برخی برای تصاحب منابع طبیعی و بعضی نیز از سوی پیکارجویان منطقه‌ای صورت گرفت. شکاف‌های قومی و مذهبی از عوامل عمده‌ی جنگ‌های جدیدند.

کتاب جنگ‌های جدید؛ فهم ستیزه‌های سده‌ بیست و یکم علاوه بر دو عامل بالا به عامل سومی هم اشاره می‌کند: جهانی‌سازی. شکاف میان کشورهای فقیر و ثروتمند باعث شده  گسل‌های اجتماعی و نهادی به حرکت درآیند. این کتاب، در مجموعه‌ «وضع جهان» (L’état du monde) درآمده که از سال ۱۹۸۱ درباره‌ی مطالعات چندجانبه سیاسی، اقتصادی، علمی، زیست‌محیطی درباره وضعیت جهان منتشر می‌شود. کتاب در قالب مجموعه مقاله، زیر نظارت و به ویراستاری دو کارشناس روابط بین‌الملل و تاریخ تهیه شده:  برتراند بدی، استاد موسسه مطالعات سیاسی پاریس (سیانس پو) و دومنیک ویدال، مورخ و روزنامه‌نگار و متخصص مطالعات خاور نزدیک در فرانسه.

«جنگ‌های دیروز و جنگ‌های امروز» که مقدمه کتاب است، به قلم برتراند بدی، با تعریف «جنگ کلاسیک» آغاز می​شود و آرای کلاوزویتس، نظامی و نظریه‌پرداز آلمانی جنگ، و کارل اشمیت، دیگر آلمانی کارشناس حقوق بین‌الملل، طرح می​گردد. بخش بعد، «جوامع جنگی» به تفاوت جنگ‌های جدید و بافت و زمینه‌ آن می‌پردازد. در این میان بدی به مفهوم قوم‌نگارانه‌ی «جامعه‌ی جنگی» پی‌یر کلاستر، قوم‌شناس فرانسوی و نیز مفهوم «جنگ تمام‌عیار» مارشال اریش لودندورف مراجعه می‌کند. در این چارچوب، او رویکرد کلی در مطالعات جنگ‌های جدید و مشکلات روش‌شناختی پیش روی آن را توضیح می‌دهد.

مقاله‌ی نخست دورنمائی از جنگ‌هایی است که در دو دهه‌ گذشته روی داده​اند. نویسنده‌ آن، دیگر ویراستار مجموعه، یعنی دومنیک ویدال است. مقاله نخست، آماری از جنگ‌های جدید و ویژگی‌های آن‌ها به دست می​دهد. سپس با بحث درباره قربانیان عمده‌ این جنگ​ها، غیرنظامیان کودک و زن، چشم‌اندازی از این نبردها پیش می‌گذارد. عنوان مقالات دیگر به این ترتیب است: «ادغام(تفکیک) نهادی و ادغام (تفکیک) اجتماعی: عوامل ناهمساز کدامند؟» از فردریک رامل؛ «جنگ‌های «جدید»؟ تبارشناسی مختصر جنگ‌های غیرمتعارف» از الی تننباوم؛ «نه جنگ نه صلح: جنگ‌های بی‌پایان یا آشوب تحمیلی؟» از لوران گایر؛ «آب‌وهوا، طبیعت و منابع طبیعی: نبردگاه‌های جدید؟» از رازمیگ کوچیان.

از شانزده مقاله‌ی بخش دوم با عنوان «بازیگران» می‌توان به مقاله‌ی «پرسش‌هایی درباب هزینه‌ی جنگ» از فردریک شاریون، مقاله‌ای از فردیک ویدال درباره‌ اسراییل و امکانات جنگی آن، نوشته‌ای درباره‌ی جنگ‌های سایبری از فردیک دوزه، نوشته‌ای از توماس هیپلر درباره‌ی پهبادهای کوچک  و مقاله‌ای درباره‌ی خشونت علیه زنان در جنگ از رافائل بلانش اشاره کرد.

بخش سوم و پایانی نیز با عنوان «تئاترها: ستیزهای منطقه‌ای» نیز شامل نه مقاله است که از میان آنها مقالات زیر را می‌خوانیم: «اوکراین: از بحران سیاسی تا تجزیه‌طلبی» از ماتیلد گوانک، سه مقاله درباره‌ی کشمیر، قفقاز و پاریس و مقاله‌ای درباره‌ی سوریه از نیکلاس دوت-پوییار. این بخش با معرفی کتاب‌های سال‌های اخیر درباره‌ جنگ با عنوان «بازگشت جنگ: پایان حکومت جهانی؟» به سرانجام می‌رسد.

محمد ایزدی

Bertrand BADIE (dir.), Dominique VIDAL (dir.), Nouvelle guerres : Comprendre les conflits du XXIe siècle, Paris, La Découverte, 2016