آمریکاشناسی با چشم‌های بسته

نوید پاکزاد

از زمانی كه ایده شماری از اساتید محافظه‌كار تحقق پیدا كرد و عده‌ای در دانشگاه تهران مشغول تدریس آمریكا، اروپا و آفریقاشناسی به دانشجویان شدند، ۹ سال می‌گذرد. «دانشكده مطالعات جهان» كه مهم‌ترین گروه آموزشی آن «مطالعات آمریكا»ست در آن زمان از حمایت ویژه دولت و ریاست دانشگاه تهران برخوردار بود. مثلا از همان ابتدا بیش از ۷ هزار جلد کتاب و تعداد زیادی مجله علمی در كتابخانه این دانشکده وجود داشت و دانشجویان، بی‌هیچ محدودیتی در طول روز از امکانات رایانه‌ای و اینترنت پرسرعت استفاده می‌كردند.
«مؤسسه مطالعات آمریكای شمالی و اروپا» كه در سایت خود «تحلیل فیلم‏‌های سینمایی تا نحوه كار واشنگتن، جنگ ویتنام، رمان، بردگی، تولد جاز و ایالات متحده در امور جهانی» را از جمله محورهای مطالعاتی خود برشمرده یكی از پشتوانه‌ها و حامیان طرح تشكیل دانشكده مطالعات جهان شمرده می‌شود.

روند تاسیس و عاملان راه‌اندازی دانشكده
در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد همزمان با تغییر و تحولات همسو با تفكر این دولت و محافظه‌كاران، فرهاد رهبر، رئیس وقت دانشگاه تهران با تأسیس دانشكده مطالعات جهان موافقت كرد. از مشخصات آن دوران٬ تلاش اصول‌گرایان و نیروهای به قدرت رسیده در دولت تلاش برای ایجاد ساختارهایی به نفع تفكرات خود در دانشگاه‌ها بود.
دست اندركاران دانشگاه تهران در آن زمان تشخیص دادند كه به لحاظ ساختاری امكان توسعه دانشكده حقوق و علوم سیاسی وجود ندارد و بر این اساس تصمیم گرفته شد تا دانشكده مستقلی به منظور راه‌اندازی رشته‌هایی كه عمدتا بین‌رشته‌ای دانسته می‌شوند، تأسیس شود. شناخت و بررسی آكادمیك جهان از اروپا و آمریكا گرفته تا آفریقا محور رشته‌های این دانشكده است كه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۸۷ افتتاح شد و در نیم سال اول تحصیلی۷۰ دانشجوی كارشناسی ارشد گرفت. این دانشجویان در رشته‌های مطالعات آمریکای شمالی، مطالعات بریتانیا، مطالعات روسیه و مطالعات فرانسه مشغول تحصیل شدند.
دانشكده با حضور غلامعلی حدادعادل، رئیس وقت مجلس افتتاح شد. وی در حمایت از راه‌اندازی رشته‌هایی نظیر مطالعات آمریكا گفت: «در گذشته در ایران افرادی نگاه خود را به غرب معطوف می‌داشتند و به جای شناخت غرب، در دام جاذبه‌های آن گرفتار می‌آمدند و دنباله‌رو و مبلغ فرهنگ و اندیشه غرب می‌شدند که نتیجه آن مجذوبیت خواص [و] غربزدگی عوام بود. اگر خواص غرب را می‌شناختند، عوام غرب‌زده نمی‌شدند.» بعدها «حسن حسینی» كه مدیر گروه آموزشی مطالعات آمریكا در این دانشكده شد به عضویت بنیاد سعدی درآمد كه حدادعادل اداره‌اش می‌کند. حدادعادل به رئیس دانشكده مطالعات جهان توصیه كرده بود مدیریت گروه مطالعات آمریكا را به حسینی دهد.
ریاست این دانشکده از روز تأسیس برعهده سعیدرضا عاملی مدرس و پژوهشگر حوزه‌های ارتباطات، دنیای مجازی، و جهانی شدن ـ كه در دانشكده «پروفسور» خطابش می‌كنندـ بوده است. وی دکترای جامعه‌شناسی ارتباطات از دانشگاه «رویال هالووی» لندن دارد. عنوان تحقیق وی در این دانشگاه «جهانی شدن، آمریکایی شدن و هویت مسلمین بریتانیایی» بوده است. عاملی علاوه بر این تحصیلات عالی حوزوی و منطق و فلسفه نیز دارد.
وی در مراسم افتتاح این دانشكده گفته بود: «حدود ۹ سال پیش ایده راه‌اندازی مطالعات کشوری مطرح شد که گروهی از همکاران کار بررسی این نوع مطالعات را در جهان شروع کردند تا با آگاهی از کارهای انجام شده در این حوزه، این نوع مطالعه را با نگاه ایرانی راه اندازی کنند.» مركز مطالعات آمریكای شمالی و اروپا چهارشنبه دهم خرداد ۱۳۸۵ با حضورآیت‌الله عمید زنجانی، رئیس وقت دانشگاه تهران افتتاح شد و ریاست این مركز نیز تا سال ۱۳۸۷ برعهده عاملی بود.
گروه مطالعات آمریكای شمالی (در مؤسسه مطالعات جهان)، نخستین گروه مركز مطالعات آمریكای شمالی و اروپا است که در سال ۱۳۸۴ به دست دكتر سید محمد مرندی پایه‌‏گذاری شد. با این مؤسسه و همچنین دانشكده مطالعات جهان اساتیدی همچون یونس شكرخواه و محسنیان‌راد نیز همكاری داشته و دارند، اما حوزه فعالیت آنان ارتباطی با مطالعات آمریكا ندارد.

افراد محوری گروه مطالعات آمریكا
دانشكده مطالعات جهان و همچنین گروه مطالعات آمریكا از استادان به نامی برخوردار نیست. محمدعلی موسوی، فؤاد ایزدی، حسن حسینی و مهدی آهویی از اساتید گروه مطالعات آمریکای شمالی در این دانشكده هستند. جز ایزدی كه به مدد مواضع ضد برجامی در سال‌های اخیر به‌وسیله رسانه‌هایی چون فارس، تسنیم، نسیم، دانا برجسته شده، دیگران چندان شناخته شده نیستند.

نظر اساتید و دانشجویان درباره گروه مطالعات آمریكا
یك استاد و عضو هیأت علمی درباره گروه مطالعات آمریكا در دانشكده مطالعات جهان می‌گوید كه در اختیار «اساتید افراطی و از یك جناح قرار دارد.» او البته از واژه «فاشیست» نیز برای وصف آنها استفاده می‌كند. در عین حال یك فارغ التحصیل مقطع ارشد رشته مطالعات آمریكا معتقد است كه دانشكده مطالعات جهان از «سطح بالایی برخوردار است و اساتید خوبی دارد.» او از بهره‌گیری این دانشكده از اساتید پروازی كه از كشورهای دیگر به ایران می‌آیند نیز سخن می‌گوید اما در پاسخ به پرسش ما درباره نام این اساتید جواب روشنی نمی‌دهد و می‌گوید «ما از طریق ویدئو كنفرانس با دانشجویان خارجی و اساتید در ارتباط هستیم و به این شیوه کلاس نیز برگزاری می‌كنیم.» با بررسی‌های بیشتر نیز مشخص شد سامانه ویدئو کنفرانس یكی از ابزار پركاربرد در این دانشكده است كه دانشجویان از این طریق با دانشجویان برخی دانشگاه‌های خارجی كه عمدتا در روسیه، شرق اروپا و یا آفریقا هستند کلاس مشترک برگزار می‌کنند.

در یك جمع‌بندی از اطلاعیه‌ها و مواضع جسته و گریخته روابط عمومی این دانشكده می‌توان گفت كه دانشکده مطالعات جهان در دانشگاه تهران، دانشکده‌ای است برای ایجاد زمینه‌های مطالعات بین رشته‌ای و نیز مطالعات [منطقه‌ای و] کشوری. دانشکده مطالعات جهان که تأسیس آن در بهمن ۱۳۸۶ به تصویب هیأت رئیسه دانشگاه تهران رسید، ادامه حرکتی در شناخت و مطالعه کشورهای جهان است که با تأسیس مؤسسه مطالعات آمریکای شمالی و اروپا در سال ۱۳۸۳ آغاز شد.
کار آموزشی دانشکده با پنج گروه علمی مطالعات آمریکای شمالی، مطالعات بریتانیا، مطالعات روسیه، مطالعات فرانسه و مطالعات آلمان در مؤسسه مطالعات آمریکای شمالی و اروپا آغاز شد، اما چون سایر کشورهای محل ارتباطات وسیع فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران که لزوما در آمریکا و اروپا قرار ندارند، حائز اهمیت هستند، این مؤسسه مطالعات [منطقه‌ای و] کشوری را توسعه داد و مطالعه کشورهای آمریکای لاتین و اسپانیا، هند، چین، ژاپن، ترکیه، عراق، مصر، عربستان سعودی و فلسطین را به برنامه آموزشی دانشکده افزود.

ایالات متفرقه آمریكا

گفتنی است سال‌ها فردی در رأس مهم‌ترین گروه این دانشكده بوده كه كارنامه‌اش بیش از هر چیز نشانگر رویكرد مخالف او با سیستم حاكم بر ایالات متحده است. حسن حسینی، مدیر پیشین گروه مطالعات آمریکا از آبان ماه سال ۸۷ تا آبان سال گذشته ۹۴ عهده‌دار این كرسی بوده است. او در رزومه‌اش نوشته دانش‌آموخته دانشگاه هاروارد است. از سال ۸۹ تا ۹۰ عضو شورای علمی گروه مطالعات آمریکا وزارت امور خارجه بوده و از سال ۹۳ تا ۹۴ نیز در شورای راهبردی حوزه آمریکای شمالی بنیاد سعدی حضور داشته است.
«ایالات متفرقه و نامتقارن آمریکا: جنبش تسخیر وال استریت و آینده واگرایی-همگرایی مدنی و ملی در آمریکا و غرب»، «جنبش اشغال وال استریت، پیشینه‌ها و پیامدها» از جمله آثار وی هستند كه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی آنها را منتشر کرده‌ است.

ناشناخته‌ترین دانشكده مطالعات جهان
دانشكده مطالعات جهان نامی پرطمطراق دارد، اما سایت آن از مدت‌ها پیش و تا لحظه تنظیم این گزارش از دسترس خارج است. گفتگو با نزدیک به ۱۰ تن از اساتید و دانشجویان مرتبط با رشته علوم سیاسی نشان می‌دهد محافل علمی به این دانشکده توجهی ندارند و این دانشکده تاکنون نتایج علمی مشخص و چشمگیری نداشته است. در عین حال به گفته یك عضو هیأت علمی، این دانشكده بیشتر با هدف تولید محتوا برای مقام‌ها و نهادهای خاص، توجیه سیاست‌های حاكم و تربیت نیروهایی ایجاد شده که در آینده بتوانند دیدگاه‌های ضد آمریكایی را تئوریزه كنند.

کشورهای هدف
به نظر می‌رسد رشته‌های مرتبط با شناخت کشورهای دیگر فعلا در انحصار دانشکده مطالعات جهان است. این دانشکده در کنار مطالعات آمریکا رشته‌هایی مانند مطالعات فرانسه، بریتانیا، آلمان، هند، عراق، فلسطین، مصر، روسیه و ژاپن را نیز راه‌اندازی کرده است. البته سال‌هاست واحد درسی «اعراب و اسرائیل» نیز در رشته علوم سیاسی و زیرمجموعه‌های آن در دانشگاه‌های ایران تدریس می‌شود. این واحد درسی بیشتر به ریشه‌ها و تاریخچه شکل‌گیری اسرائیل از نظرگاه جمهوری اسلامی می‌پردازد، اما درسی چندان جدی در میان واحدهای درسی دانشجویان شمرده نمی‌شود.